VĂN NGHỆ ĐỜI SỐNG
Ngày doanh nhân Việt Nam, ngẫm về đạo đức kinh doanh trong cổ tích Việt

Người Việt xưa rất coi trọng đạo đức kinh doanh. Cổ tích Việt thường lên án kiểu buôn gian bán lận lợi mình hại người. Một kiểu “gian lận thương mại” mà cổ tích Việt từng phê phán là lừa bán cho người khác cái không phải của mình. Chẳng hạn truyện cổ tích Làm theo vợ dặn kể về một anh chàng ngốc nghếch đi buôn vịt: “Qua một thôi đường, anh nhìn thấy có một bầy vịt độ một chục con đang kiếm ăn trên mặt đầm. 

Không biết đó là vịt trời, anh quyết tâm đi tìm chủ của bầy vịt để hỏi mua. Gặp một đám trẻ chăn trâu đang chơi trên bờ đầm, anh ghé lại hỏi: - “Vịt của ai đó?”. Bọn chúng hỏi lại: - “Ông hỏi làm gì?” - “Ta muốn mua buôn”. Thấy có người hỏi trớ trêu, bọn chúng đáp liều: “Vịt ấy là của chúng tôi. Nếu ông mua được cả, chúng tôi bán rẻ, mỗi con năm tiền, mười con vị chi là năm quan”. Nghe chúng cho biết giá rẻ, Ngốc ta không ngần ngại gì nữa, ngồi xuống xỉa tiền ra trả. Biết là gặp phải anh ngốc, bọn chúng nhận lấy tiền, chia nhau, rồi bảo anh: - “Đó, bầy vịt bây giờ là của ông. Ông ngồi đây mà canh, đến chiều lại lùa chúng về”. Đoạn chúng mỗi đứa cưỡi trâu đi một ngả. Ngốc ta ngồi lại bờ đầm canh chừng vịt. Chưa quá trưa, anh định lội xuống nước để lùa vịt về thì bầy vịt nhác thấy bóng người, bay vụt lên trời một chốc mất biến…”[1]. Ở đây tác giả dân gian chủ yếu muốn chế giễu anh chàng ngốc nghếch đến mức không phân biệt được vịt nuôi với vịt trời, đồng thời cũng hàm ý lên án đám trẻ chăn trâu lợi dụng sự ngờ nghệch khờ khạo của người mua để lừa bán bầy vịt trời  là cái không phải của mình.        

 

Thật ra hành vi “gian lận thương mại” của đám trẻ chăn trâu trong truyện cổ tích Làm theo vợ dặn cũng rất ngẫu nhiên, “trên trời rơi xuống”, khác hẳn kiểu “gian lận thương mại” có ý thức của những người buôn bán chuyên nghiệp như vợ chồng nhà buôn trong truyện cổ tích Cái cân thủy ngân. Truyện kể rằng: “Ngày xưa, có một nhà làm nghề buôn bán, gian tham chế ra một cái cân cán rỗng, trong đổ thủy ngân, hai đầu bịt đồng, không ai biết. Khi cân hàng bán cho người ta thì dốc cán về đằng móc, còn khi cân hàng mua của ai thì dốc cán cân về đằng quả. Như vậy một cái cân vừa nặng vừa nhẹ được, và bao giờ phần lợi cũng về mình. Không bao lâu nhà ấy trở nên giàu có, vì buôn bán lọc lừa”. Cũng may là vợ chồng nhà buôn này kịp dừng lại, “đem cái cân ra chẻ, khi chẻ ra thì thấy trong cái cân có đọng một cục máu đỏ”. Không biết hồi đầu thế kỷ XX, khi chú mục nghiền ngẫm cuốn sách Vạn pháp tinh lý - bản dịch chữ Hán cuốn De l’esprit des lois/ Bàn về tinh thần của pháp luật Montesquieu viết từ năm 1748, đọc đến đoạn Montesquieu miêu tả rằng trong mỗi gia đình người dân của nước láng giềng phương bắc đều có hai cái cân - một cái để dùng khi mua và một cái khác để dùng khi bán, cụ Phan Châu Trinh có liên tưởng tới truyện cổ tích Cái cân thủy ngân của người Việt mình không? Tuy nhiên cũng có thể nói rằng vấn đề hai đầu cân/ hai cái cân mà người Việt xưa và triết gia người Pháp Montesquieu đặt ra đến nay vẫn đang còn nóng bỏng tính thời sự, khi mà báo chí thương xuyên đưa tin đại loại như: “Nhiều nông dân không dám ăn rau họ trồng để bán mà phải trồng riêng để ăn. Bởi vì rau họ ăn thì không phun thuốc, còn rau đem bán thì có phun thuốc[2]...

 

Một kiểu “gian lận thương mại” cũng khá phổ biến mà các tác giả dân gian lên án mạnh mẽ là kiểu đầu cơ tích trữ và cho vay nặng lãi của nhân vật chính trong truyện cổ tích Sự tích con Thạch Sùng: “Một hôm Thạch Sùng đi ăn xin về khuya. Dọc theo bờ sông Thạch Sùng trông thấy hai con trâu từ dưới nước lội lên và húc nhau chí tử. Đoán biết ấy là điềm trời sẽ mưa lụt to, nên từ đó có bao nhiêu tiền chôn, Thạch Sùng đào lên đong gạo tất cả. Quả nhiên, tháng Tám năm ấy trời làm một trận lụt kinh khủng, nước lênh láng khắp mọi miền: mùa màng, nhà cửa và súc vật đều trôi nổi. Nạn đói đe dọa khắp mọi nơi. Giá gạo từ một tăng lên gấp mười rồi dần dà tăng lên gấp trăm. Thế mà vẫn không ai có gạo để bán. Thạch Sùng chờ đến lúc dân tình cùng kiệt mới ném số gạo tích trữ của mình ra. Có những nhà giàu phải đổi cho Thạch Sùng một thoi vàng mới được một đấu gạo. Từ khi có vốn, Thạch Sùng đem tiền cho vay một vốn năm bảy lớp lãi”. Khác với vợ chồng nhà buôn trong truyện Cái cân thủy ngân, Thạch Sùng không biết dừng. Và cái giá mà Thạch Sùng phải trả cho thói “gian lận thương mại” không có điểm dừng của anh ta là chết ngay sau khi thấy mình phút chốc tay trắng lại hoàn trắng tay, rồi hóa thành con thằn lằn - cũng gọi là con thạch sùng - thỉnh thoảng lại chắt lưỡi kêu lên mấy tiếng…

 

Mụ Lường trong truyện cổ tích cùng tên cũng phải trả giá cho kiểu kinh doanh thiếu đạo đức của mình theo cái cách hao hao như của Thạch Sùng: “mụ nhảy xuống biển tự tử, vì nghĩ rằng mình không kham được công việc nặng nhọc, Đức Phật cho mụ hóa thành cá he, người ta nói vì mụ xót của nên lúc nào cũng cứ ngoi lên lặn xuống mãi”. Thật ra thủ đoạn làm giàu bất chính của Mụ Lường là thiếu-đạo-đức-ngoài-kinh-doanh chứ không phải thiếu đạo đức kinh doanh như kiểu Thạch Sùng hoặc kiểu chủ nhân cái cân thủy ngân - có điều các nạn nhân bị Mụ Lường vu oan giá họa không phải là khách hàng/ người tiêu dùng mà là các thương nhân đồng nghiệp, cho nên phải chịu mức trừng phạt cao nhất là cái chết.

 

 Tuy các tác giả dân gian có “phân biệt đối xử” giữa những doanh nhân thiếu đạo đức kinh doanh với những doanh nhân thiếu-đạo-đức-ngoài-kinh-doanh, nhưng cổ tích Việt có lúc vẫn tỏ ra “nặng tay” đối với một số doanh nhân thiếu-đạo-đức-ngoài-kinh-doanh, chẳng hạn cái chết vì sét đánh của Lý Thông và cả mẹ hắn trong truyện cổ tích Thạch Sanh: “vua sai bắt giam hai mẹ con Lý Thông lại giao cho Thạch Sanh xét xử, chàng rộng lượng tha cho chúng về quê nhà làm ăn, nhưng đi về được nửa đường thì chúng bị sét đánh chết”, hay cái chết vì hổ vồ của anh lái buôn hương trong truyện cổ tích Cô gái lấy chồng hoàng tử: “hắn vội xách bồ quý vào buồng đóng cửa lại, nhưng vừa mở mẹt thì con hổ từ trong đã nhảy ra, vồ hắn ăn thịt”… cũng rất thảm khốc - thậm chí so với cái chết của Thạch Sùng và Mụ Lường thì còn thảm khốc hơn nhiều.

 

Bùi Văn Tiếng

[1] Các đoạn trích liên quan truyện cổ tích trong bài đều dẫn từ nguồn của Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, NXB. Trẻ, 2012.

[2] Xem bài Nông dân không dám ăn rau họ trồng để bán, Báo Tuổi Trẻ điện tử ngày 11-7-2015.

CÁC TIN KHÁC
Đừng để Nghệ sĩ Nhân dân nhưng nhân dân lại không biết (12-11-2019)
Giải thưởng Văn học Séc 2019 gọi tên Đại từ điển giáo khoa Séc-Việt (11-11-2019)
Liên hoan Phim Việt Nam lần 21 năm 2019: 16 phim truyện tranh giải Bông Sen Vàng (08-11-2019)
Cà phê sách: Một nét đẹp văn hóa thời nay (07-11-2019)
Chiêm ngưỡng 81 tác phẩm mỹ thuật của các nghệ sĩ tiêu biểu châu Á (06-11-2019)
Triển lãm lớn nhất thế giới kỉ niệm 500 ngày mất của Leonardo da Vinci (05-11-2019)
Khi nghệ thuật trình bày cái ác (04-11-2019)
LHP Quốc tế Tokyo: Giới thiệu cơ hội hợp tác sản xuất phim tại Việt Nam (01-11-2019)
Điện ảnh vẫy vùng trong "chiếc áo quản lý" chật chội (31-10-2019)
'Sách vẫn là thứ bùa mê của nhiều người trên hành tinh' (30-10-2019)
Bảo tồn các di sản tranh: Không làm nhanh sẽ chẳng còn gì (29-10-2019)
"Bắc kim thang": Hướng đi cho phim kinh dị Việt? (28-10-2019)
Những thông điệp ẩn sâu (25-10-2019)
Triển lãm về Leonardo da Vinci lớn nhất lịch sử (24-10-2019)
Thu Bồn: 'Tạm biệt Huế, với em là vĩnh biệt…' (23-10-2019)
Giao lưu với các nghệ sĩ đoàn múa Ấn Độ (22-10-2019)
Tiếp cận Truyện Kiều qua sân khấu đương đại (21-10-2019)
Nhà văn Y Ban: 30 năm viết về phụ nữ (17-10-2019)
Giải Man Booker 2019 'phá lệ' trao cho 2 người: Hai chiến thắng đều xứng đáng (16-10-2019)
CLB nhiếp ảnh Đà Nẵng phối hợp tổ chức triển lãm ảnh tôn vinh vẻ đẹp phụ nữ Việt Nam (15-10-2019)
Thứ ba, ngày 12/11/2019
Hãy mơ như thể bạn sẽ sống mãi và hãy sống như thể bạn sẽ chết hôm nay.
James Dean

Hướng ngược gió, càng hợp để bay, tôi không sợ ngàn vạn người ngăn cản, chỉ sợ chính bản thân mình đầu hàng.
Khuyết danh

Tôi tự do, cho dù xung quanh tôi là những luật lệ gì. Nếu tôi thấy chúng có thể chấp nhận được, tôi chấp nhận chúng; nếu tôi thấy chúng quá khó chịu, tôi phá vỡ chúng. Tôi tự do bởi tôi biết bản thân tôi chịu trách nhiệm trước lương tri mình vì mọi điều t
Robert A Heinlein

Đừng âu sầu khi nói lời tạm biệt, lời tạm biệt là cần thiết trước khi ta có thể gặp lại nhau, và gặp lại nhau, cho dù sau khoảng thời gian ngắn ngủi hay sau cả một đời, là điều chắc chắn sẽ xảy ra với những người bạn hữu.
Richard Bach

Một người bạn cũng giống như ngôi sao bắc đẩu, bạn trông vào họ khi bạn lạc đường.
Khuyết danh

Tình yêu không không phải toàn bộ đều là cơn mê sảng, nhưng nó có rất nhiều điểm giống.
Thomas Carlyle

Thành công trong tình yêu không phụ thuộc nhiều vào việc tìm được người có thể làm bạn hạnh phúc bằng việc trốn thoát vô số người có thể làm bạn khổ sở.
Khuyết danh

Cũng như thung lũng cho ngọn núi chiều cao, khổ đau cho lạc thú ý nghĩa; cũng như mạch nước là nguồn của suối, nghịch cảnh sâu sắc có thể là châu báu.
William Arthur Ward

Sự mất mát khiến chúng ta trống rỗng - nhưng hãy học cách không để sự đau khổ đóng lại trái tim và tâm hồn mình. Hãy để cuộc đời đổ đầy lại bạn. Dưới đáy u sầu, dường như điều đó là không thể - nhưng những niềm vui mới đang chờ đợi để lấp đầy khoảng trống
Pam Brown

Hãy yêu tôi khi tôi ít xứng đáng với tình yêu ấy nhất, Bởi đó là lúc tôi thực sự cần nó.
Tục ngữ Thụy Điển

Đừng đếm những gì bạn đã mất, hãy quý trọng những gì bạn đang có và lên kế hoạch cho những gì sẽ đạt được bởi quá khứ không bao giờ trở lại, nhưng tương lai có thể bù đắp cho mất mát.
Khuyết danh

Đôi lúc cũng cần thiết dừng chân trong cuộc hành trình theo đuổi hạnh phúc, và chỉ đơn giản là cảm thấy hạnh phúc.
Guillaume Apollinaire

Tôi, không phải tình huống, có sức mạnh làm tôi hạnh phúc hay bất hạnh ngày hôm nay. Tôi có thể chọn nó sẽ thế nào. Ngày hôm qua đã chết. Ngày mai còn chưa tới. Tôi chỉ có một ngày, Hôm nay, Và tôi sẽ hạnh phúc với nó.
Groucho Marx

Khi một cây sồi đổ, cả khu rừng vang vọng tiếng đổ của nó, nhưng hàng trăm hạt sồi được cơn gió thoảng qua lặng lẽ gieo.
Thomas Carlyle

Thứ duy nhất có thể cứu được thế giới là phục hồi nhận thức của thế giới. Đó là công việc của thi ca.
Allen Ginsberg

Giấy phép thiết lập trang thông tin điện tử trên Internet : Số 11/GP - BC Do Bộ thông tin và truyền thông , Cục Báo chí cấp ngày 10 tháng 01 năm 2008.
- Địa chỉ: K54/10 - Ông Ích Khiêm, Thành phố Đà Nẵng
- Điện thoại : 0511-3821434 - Fax: 0511-3519300,
- Tổng biên tập: Nguyễn Thị Thu Hương
- Email: lhvhntdanang@gmail.com - Website: vannghedanang.org.vn