Hải Vân trên đường đến đô thị sinh thái hiện đại, giàu bản sắc

Với một hành trang văn hóa, lịch sử phong phú, đa dạng và là nơi có nhiều ưu thế khác biệt của một vùng đất cửa ngõ phía bắc thành phố Đà Nẵng, phường Hải Vân có nhiều điều kiện và cơ hội để xây dựng, phát triển thành một đô thị sinh thái hiện đại mà vẫn giàu bản sắc...

Từ địa danh lịch sử đến phường Hải Vân hôm nay

Xưa nay, địa danh Hải Vân mang nhiều lớp nghĩa phong phú và gắn liền với ký ức của vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng: Đó là ngọn núi Hải Vân (Hải Vân sơn); cửa ải Hải Vân (Hải Vân quan - di tích cấp quốc gia năm 2017, từng in trên biểu trưng quận Liên Chiểu); con đèo Hải Vân; ba nhà ga xe lửa (Hải Vân Bắc, Hải Vân, Hải Vân Nam); hầm đường bộ Hải Vân (khánh thành tháng 6/2005, từng là hầm xuyên núi dài nhất Đông Nam Á); phiên hiệu Đoàn Hải Vân (Trung đoàn Công binh anh hùng); Đồn Biên phòng Hải Vân.

Đặc biệt, từ năm 2025, Hải Vân chính thức trở thành đơn vị hành chính cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Phường Hải Vân được thành lập theo Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số của các phường Hòa Hiệp Bắc, Hòa Hiệp Nam (quận Liên Chiểu) cùng xã Hòa Bắc và thôn Trường Định (xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang). Ngoài ra, theo Nghị quyết số 144/NQ-CP ngày 18/9/2024 của Chính phủ về việc xác định địa giới hành chính giữa tỉnh Thừa Thiên - Huế (nay thành phố Huế) và thành phố Đà Nẵng, phường Hải Vân còn được giao quản lý nhà nước đối với hòn Sơn Chà/hòn Chảo/ đảo Huyền Trân/Ngự Hải đảo1 - hiện nay Trạm Kiểm soát Biên phòng Hòn Sơn Chà thuộc Đồn Biên phòng Hải Vân đang trực tiếp quản lý hòn đảo gần bờ từng mang tên Huyền Trân công chúa.

Nhắc đến công chúa Trần Huyền Trân lại nhớ đến hai câu thơ của nhà yêu nước Trần Quý Cáp: An năng tái khởi Trần Hưng Đạo/ Cộng vãn Đằng giang vĩ đại công (Ước chi sống lại Trần Hưng Đạo/ Cùng lập Đằng giang trận thứ hai - Khương Hữu Dụng dịch). Đảo Huyền Trân nằm dưới chân đèo Hải Vân, có diện tích 1,6 km2, cách đất liền khoảng 10 hải lý, đỉnh cao 235m so với mực nước biển, rất phù hợp với phát triển kinh tế biển gắn với đảm bảo quốc phòng an ninh.

Tại Quyết định số 484/QĐ-UBND ngày 19/2/2025, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng đã định hướng phát triển hòn Sơn Chà trở thành đảo nghỉ dưỡng sinh thái biệt lập để đón khách du lịch siêu sang, và với chủ trương “kết hợp chặt chẽ kinh tế, văn hóa, xã hội với quốc phòng, an ninh và quốc phòng, an ninh với kinh tế, văn hóa, xã hội trong từng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội...”2 cũng như với tư duy vọng hải đài, theo tôi rất nên dựng trên đảo Huyền Trân này một pho tượng Đức Thánh Trần cạnh vị trí từng được vua Minh Mạng cho xây dựng đài phong hỏa vào năm Canh Tý 1840 niên hiệu Minh Mạng thứ 21, kèm theo hai câu thơ chữ Hán dẫn trên của Trần Quý Cáp. Không phải ngẫu nhiên mà dự án Khu phức hợp du lịch và đô thị nghỉ dưỡng Làng Vân đang được xây dựng dưới chân đèo Hải Vân được xác định là nằm trong khu vực không cho phép tổ chức, cá nhân nước ngoài sở hữu nhà ở.

Tầm nhìn chiến lược từ Hải Vân quan đến các “Vọng hải đài”

Việc Hải Vân quan được trùng tu năm Bính Tuất 1826 (niên hiệu Minh Mạng thứ 7) đã gợi cảm hứng để vua Minh Mạng cho khắc ba đại tự  “Vọng Hải Đài” lên tấm bia sa thạch trên ngọn Thủy Sơn (Ngũ Hành Sơn) năm Đinh Dậu 1837. Trong Hán tự, “khán” là nhìn gần, còn “vọng” là nhìn xa - vọng hải đài chính là đài quan sát hướng ra khơi xa để vừa giao lưu thương mại, ngoại giao, văn hóa vừa cảnh giác trước các thế lực xâm lược đến từ phía biển. Xin nói thêm, cũng trong năm Đinh Dậu 1837, khi đúc Cửu đỉnh - một biểu tượng về sự trường tồn và thống nhất - Hải Vân quan được vua Minh Mạng cho chạm khắc vào Dụ đỉnh.

Chỗ độc đáo của Hải Vân quan là vừa kết nối tầm nhìn bắc - nam trên đường thiên lý thể hiện qua việc cửa ải này cửa trước có khắc ba chữ Hải Vân Quan, còn cửa sau có khắc sáu chữ Thiên Hạ Đệ Nhất Hùng Quan; vừa kết nối tầm nhìn tây - đông thể hiện qua việc lính canh trên cửa ải ngày ngày giương ống nhòm về phía cửa Hàn và quan trọng hơn là về phía thành An Hải để nhận dạng hiệu lệnh cờ nhằm phân biệt tàu thuyền trong nước và tàu thuyền nước ngoài ra vào vịnh Đà Nẵng. Điều này chứng tỏ bản thân Hải Vân quan cũng là một vọng hải đài trên đỉnh núi Hải Vân.

Phường Hải Vân sở hữu địa hình đa dạng: Có núi, có đèo, nhưng chủ yếu là không gian biển với vịnh Đà Nẵng, cảng quốc tế Liên Chiểu, cùng làng chài và cửa biển Nam Ô gắn liền với đặc sản gỏi cá và nghề làm nước mắm Nam Ô nổi tiếng. Nước mắm Nam Ô không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2019) mà còn vinh dự nhận văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ Cục Sở hữu trí tuệ vào tháng 6/2024 (chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Đà Nẵng và là chỉ dẫn địa lý thứ ba về nước mắm toàn quốc, sau nước mắm Phú Quốc và nước mắm Phan Thiết).

Thương hiệu này ngày càng được khẳng định qua các diễn đàn học thuật lớn, như Hội thảo khoa học quốc tế “Nước mắm và thủy sản lên men truyền thống: Di sản văn hóa, khoa học và phát triển bền vững" (do Trung tâm Công nghệ Sinh học Đà Nẵng - DBC phối hợp cùng Đại học Yamagata Nhật Bản, Đại học Sư phạm Kỹ thuật Đà Nẵng và DCCA tổ chức tháng 11/2025) hay các hội thảo chuyên đề do Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Đà Nẵng chủ trì.

Từ nền tảng của hội thảo quốc tế này, các nhà nghiên cứu Đà Nẵng hoàn toàn có thể mở rộng biên độ so sánh với nước mắm Nhật Bản, Hàn Quốc để làm sâu sắc thêm giá trị nước mắm Nam Ô bên cạnh các di sản nước mắm Phú Quốc hay Phan Thiết.

Không dừng lại ở đó, phường Hải Vân còn là “mái nhà chung” của cộng đồng 240 hộ đồng bào Cơ Tu tại hai tổ dân phố Tà Lang và Giàn Bí bên dòng sông Cu Đê. Nhờ vậy, địa phương đang nắm giữ các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia quý giá: Nghề dệt thổ cẩm (2014), Múa Tung tung da dá (2014) và nghệ thuật Nói lý, hát lý của người Cơ Tu (2015). Với Trung tâm Văn hóa du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí khánh thành tháng 9/2025, phường Hải Vân có lợi thế vượt trội để phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc.

Bức tranh sơn thủy của phường Hải Vân còn được tô điểm bởi hệ thống giao thông và sông nước: sông Cu Đê (sông Trường Định) - nơi gợi nhắc câu thơ của nhà thơ Lưu Trùng Dương năm 1947: Rượu không say anh say nước sông Trường. Dòng sông này được hợp lưu bởi hai nhánh sông Bắc và sông Nam ngay tại khu vực Cầu Sụp (gọi Cầu Sụp vì thời kháng chiến chống Mỹ ở đây có một cây cầu nhưng đã bị sập) ở Tà Lang rồi đổ ra cửa biển Nam Ô. Do vậy phường Hải Vân sở hữu nhiều cây cầu đường bộ và đường sắt bắc ngang qua con sông này, chẳng hạn như cầu treo dây văng Phò Nam khánh thành năm 2002, như cầu Hội Yên khánh thành năm 2008, như cầu Trường Định khánh thành năm 2010, như cầu Tà Lang - Giàn Bí cũng khánh thành năm 2010 và cầu đường sắt Nam Ô xưa nhất - khánh thành từ cuối thập niên 1900 kịp thời phục vụ cho việc khai trương tuyến đường sắt Tourane - Đông Hà.

“Cửa ngõ mặt tiền” và nhịp cầu kết nối Đà Nẵng - Huế

Thành phố Đà Nẵng giáp giới với thành phố Huế qua ba xã Avương, Đông Giang, Sông Kôn và phường Hải Vân, nhưng trong đó phường Hải Vân giữ vai trò cầu nối quan trọng nhất, bởi phường Hải Vân chiếm một nửa chiều dài đường ranh giới trên bộ của hai thành phố, cùng lúc giáp giới với ba xã Chân Mây - Lăng Cô, Phú Lộc và Khe Tre thông qua nhiều tuyến giao thông quan trọng như đường sắt Bắc - Nam, quốc lộ 1A, hầm đường bộ Hải Vân, cao tốc La Sơn - Túy Loan...

Có thể nói phường Hải Vân là “cửa ngõ mặt tiền” của thành phố Đà Nẵng về phía bắc. Khi Hải Vân quan được xếp hạng di tích quốc gia vào năm 2017, lần đầu tiên ở nước ta một di tích cấp quốc gia được giao cho hai đơn vị hành chính cấp tỉnh là Thừa Thiên - Huế và Đà Nẵng cùng quản lý, tạo tiền đề để tám năm sau, Di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc do UNESCO công nhận năm 2025 cũng được giao cho ba đơn vị hành chính cấp tỉnh là Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng cùng quản lý. Mối quan hệ giữa thành phố Đà Nẵng và thành phố Huế còn được thể hiện qua tư duy thấm đẫm cảm hứng lịch sử của nhà sử học Dương Văn An tác giả Ô châu cận lục mà Chúa Tiên Nguyễn Hoàng - đương thời vẫn còn giữ chức trấn thủ của Thuận Hóa và Quảng Nam - đã từng nghiền ngẫm, tâm đắc và hào hứng nhắc lại trong một lần đứng trên đỉnh núi Hải Vân vào năm Nhâm Dần 1602: “Đây là chỗ yết hầu của miền Thuận Quảng”3...

 

Mối quan hệ giữa thành phố Đà Nẵng và thành phố Huế còn được thể hiện qua tư duy thấm đẫm cảm hứng nghệ thuật của nhà thơ Thu Bồn trong bài thơ Tạm biệt Huế sáng tác năm 1980 - cũng có liên quan đến núi Hải Vân: Tạm biệt Huế với em là vĩnh biệt/ Hải Vân ơi xin người đừng tắt ngọn sao khuya/ Tạm biệt nhé với chiếc hôn thầm lặng/ Anh trở về hóa đá phía bên kia. Và không thể không nhắc tới cảm hứng qua-đèo-ngang trong bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật Lên đèo Hải Vân của nhà thơ Huỳnh Mẫn Đạt sáng tác hồi nửa đầu thế kỷ XIX: Ðồi liễu ngàn mai cảnh quạnh hiu/ Chia hai Thuận Quảng một con đèo(…)/ Vén mây muốn bước lên trên tót/ Ðoái lại vầng trăng lẽo đẽo theo… Và cũng không thể không nhắc tới nhạc sĩ Phan Lạc Hoa với ca khúc thân quen Tàu anh qua núi sáng tác đầu năm 1977: Ði dọc Việt Nam theo bánh con tàu quaу/ Qua đèo Hải Vân mâу baу đỉnh núi/ Nhớ khi xưa qua đèo qua suối/ Mà lòng ta mơ tàu qua núi cao…

*

*      *

Chủ đề Đại hội Đại biểu lần thứ I Đảng bộ phường Hải Vân nhiệm kỳ 2025-2030 thể hiện rõ “quyết tâm xây dựng phường Hải Vân phát triển toàn diện, trở thành đô thị sinh thái, hiện đại, giàu bản sắc”. Với những hành trang văn hóa và lịch sử như đã nêu ở trên, hy vọng phường Hải Vân sẽ sớm gầy dựng thành công diện mạo một đô thị sinh thái rất hiện đại mà vẫn giàu bản sắc!

B.V.T

1. Xem Bùi Văn Tiếng (2020), Hòn Sơn Trà trong nhãn quan của vua Minh Mạng, Báo Đà Nẵng điện tử ngày 12 tháng 7 năm 2020.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, tr. 149.

3. Quyển 4 Ô châu cận lục của Dương Văn An ấn hành năm Ất Mão 1555 có ghi: “Cửa ải Hải Vân: tại huyện Tư Vinh. Trên cao vút tầng mây như bức thành đá sừng sững. Dưới liền biển cả, kín như sắt khóa, do bởi non nước bủa vây. Là nơi yết hầu của Thuận Quảng vậy”.