Địa danh hành chính cấp xã của Đà Nẵng sau hợp nhất
Xã Nam Phước - một trong những đơn vị hành chính mới thực hiện việc bảo lưu tên gọi hành chính cấp xã trước khi hợp nhất. Ảnh P.C.A
Sau khi thực hiện hợp nhất giữa tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng (cũ) từ đầu tháng 7 năm 2025, thành phố Đà Nẵng mới có 94 đơn vị hành chính cấp xã. Xét về cách đặt tên, có thể chia 94 phường, xã và đặc khu của Đà Nẵng thành ba nhóm lớn. Nhóm thứ nhất: bảo lưu tên gọi hành chính cấp huyện vừa kết thúc sứ mệnh lịch sử hoặc tên gọi từng là địa danh hành chính cấp huyện. Nhóm thứ hai: bảo lưu tên gọi một hoặc hai phường, xã trong số các phường, xã vừa hợp nhất hoặc giữ nguyên tên gọi của đơn vị hành chính cấp xã không hợp nhất. Nhóm thứ ba: tên gọi khác với tên gọi của từng phường, xã trước khi được hợp nhất.
1.Nhóm bảo lưu tên gọi hành chính cấp huyện. Nhóm này được chia thành hai nhóm nhỏ: Một là giữ nguyên tên gọi đơn vị hành chính cấp huyện; Hai là vừa giữ nguyên tên gọi đơn vị hành chính cấp huyện vừa thêm vào các từ định vị phương hướng tương thích.
*Nhóm giữ nguyên tên gọi đơn vị hành chính cấp huyện:
Trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (cũ) hiện có 6 đơn vị bảo lưu tên quận trước đây, gồm các phường: Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, Cẩm Lệ, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu; 2 đơn vị bảo lưu tên huyện trước đây là xã Hòa Vang và đặc khu Hoàng Sa.
Trên địa bàn tỉnh Quảng Nam (trước hợp nhất) hiện có 2 đơn vị bảo lưu tên thành phố thuộc tỉnh trước đây: phường Tam Kỳ, phường Hội An; 1 đơn vị bảo lưu tên thị xã thuộc tỉnh: phường Điện Bàn; 17 đơn vị bảo lưu tên huyện, gồm các xã: Núi Thành, Phú Ninh, Tiên Phước, Trà My, Nam Trà My (huyện Nam Trà My được chia tách từ huyện Trà My vào năm 2003), Thăng Bình, Quế Sơn, Hiệp Đức, Nông Sơn (huyện Nông Sơn được chia tách từ huyện Quế Sơn vào năm 2008 đến năm 2024, gắn với thương hiệu Mỏ than Nông Sơn), Duy Xuyên, Đại Lộc, Thượng Đức (Thượng Đức từng là tên gọi của một đơn vị hành chính cấp huyện trước năm 1975), Bến Giằng (Bến Giằng từng là đơn vị hành chính cấp huyện từ năm 1948), Bến Hiên (Bến Hiên từng là đơn vị hành chính cấp huyện từ năm 1950), Nam Giang (huyện Nam Giang được đổi tên từ huyện Giằng vào năm 1999), Đông Giang, Tây Giang (hai huyện Đông Giang và Tây Giang được chia tách từ huyện Hiên vào năm 2003; trong kháng chiến chống Mỹ, vào năm 1963, Tỉnh ủy Quảng Đà cũng đã tách huyện Thống Nhất để thành lập các huyện Đông Giang, Tây Giang và Nam Giang).
*Nhóm giữ tên huyện kết hợp định vị phương hướng: Có 6 đơn vị nằm trên địa bàn tỉnh Quảng Nam trước hợp nhất, gồm các phường Điện Bàn Đông, Điện Bàn Tây, Điện Bàn Bắc (cả ba đều giữ nguyên tên gọi của thị xã Điện Bàn và thêm vào từ định vị phương hướng tương ứng); Hội An Đông, Hội An Tây (cả hai đều giữ nguyên tên gọi thành phố Hội An và thêm vào từ định vị phương hướng tương ứng) và xã Quế Sơn Trung (giữ tên gọi huyện Quế Sơn và thêm vào từ định vị phương hướng tương ứng).
2.Nhóm bảo lưu tên gọi đơn vị hành chính cấp xã
*Bảo lưu tên 06 đơn vị hành chính cấp xã trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (cũ), gồm 5 phường: Hòa Cường (Hòa Cường là tên gọi đơn vị hành chính cấp xã tiền thân của hai phường Hòa Cường Bắc và Hòa Cường Nam được chia tách từ phường Hòa Cường vào năm 2005), An Khê, An Hải (An Hải - bảo lưu tên gọi đơn vị hành chính cấp xã tiền thân của hai phường An Hải Bắc và An Hải Nam được chia tách từ phường An Hải (thành An Hải Bắc và An Hải Tây vào năm 1973; thành An Hải Bắc, An Hải Đông và An Hải Tây vào năm 1978; thành An Hải Bắc và An Hải Nam vào năm 2024), Hòa Khánh (bảo lưu tên gọi đơn vị hành chính cấp xã tiền thân của phường Hòa Khánh Nam), Hòa Xuân (bảo lưu tên gọi phường Hòa Xuân trước hợp nhất) và xã Hòa Tiến (bảo lưu tên gọi xã Hòa Tiến trước hợp nhất).
* Bảo lưu tên 24 đơn vị hành chính cấp xã trên địa bàn tỉnh Quảng Nam trước hợp nhất, gồm các xã Tam Mỹ (tiền thân của hai xã Tam Mỹ Đông và Tam Mỹ Tây), Tam Anh (tiền thân của hai xã Tam Anh Bắc và Tam Anh Nam), Tam Xuân (tiền thân của hai xã Tam Xuân I và Tam Xuân II), Trà Giáp, Trà Tân, Trà Đốc, Trà Tập, Trà Vân, Trà Linh, Trà Leng, Duy Nghĩa, Nam Phước, Thạnh Mỹ, Đắc Pring, La Dêê, La Êê, Sông Kôn, Avương, Phước Trà, Khâm Đức, Phước Năng, Phước Chánh, Phước Thành, Phước Hiệp.
Hai xã đảo Tân Hiệp và Tam Hải vẫn được giữ nguyên, không sáp nhập, hợp nhất với bất cứ đơn vị nào khác và được bảo lưu tên gọi.
3.Nhóm đặt tên xã mới sau hợp nhất
*Nhóm đặt tên xã mới bằng cách ghép từ tố trong tên gọi của từng hoặc của một/một số phường, xã vừa hợp nhất: phường Quảng Phú (ghép từ tố Quảng với từ tố Phú trong tên phường An Phú và xã Tam Phú. Quảng Phú cũng là tên gọi một làng cổ nổi tiếng với Quảng Phú độ/ bến đò Quảng Phú), phường Hương Trà (ghép từ tố Hương trong tên phường Hòa Hương với từ tố Trà), phường An Thắng (ghép từ tố An với từ tố Thắng trong tên gọi ba phường Điện An, Điện Thắng Nam và Điện Thắng Trung), xã Lãnh Ngọc (ghép từ tố Lãnh của xã Tiên Lãnh với từ tố Ngọc của xã Tiên Ngọc), xã Sơn Cẩm Hà (ghép từ tố Sơn của tên xã Tiên Sơn với từ tố Hà của tên xã Tiên Hà và từ tố Cẩm của tên xã Tiên Cẩm trước đây), xã Trà Liên (ghép từ tố Trà của ba Trà Đông, Trà Nú và Trà Kót với từ tố Liên), xã Xuân Phú (ghép từ tố Xuân của hai xã Quế Xuân 1 và Quế Xuân 2 với từ tố Phú của xã Quế Phú - trước đây Xuân Phú cũng từng là tên gọi một tổng của huyện Quế Sơn), xã Quế Phước (ghép từ tố Quế của xã Quế Lâm với từ tố Phước của hai xã Phước Ninh và Ninh Phước).
*Nhóm đặt tên xã mới trên cơ sở tên gọi các thực thể địa lý tự nhiên bản địa, như tên núi (phường Hải Vân, xã Bà Nà), tên sông (phường Bàn Thạch, xã Thu Bồn, xã Vu Gia, xã Sông Vàng), tên vùng đất được bao bọc bởi hai nhánh sông (xã Gò Nổi); hoặc trên cơ sở các di sản văn hóa/ di tích lịch sử như xã Đồng Dương nổi tiếng với Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương; hoặc trên cơ sở dùng lại các tên gọi từ những lần hợp xã vào nửa sau thập niên 1940 nửa đầu thập niên 1950 như các xã Thăng An, Thăng Trường, Thăng Điền, Thăng Phú, Chiên Đàn, Đức Phú; hoặc trên cơ sở lấy tên làng quê của danh nhân tiêu biểu bản địa để đặt tên như xã Tây Hồ - quê cụ Phan Châu Trinh, xã Thạnh Bình - quê cụ Huỳnh Thúc Kháng (Tây Hồ và Thạnh Bình cũng là tên gọi hình thành từ lần hợp xã vào năm 1946 ở huyện Tam Kỳ và huyện Tiên Phước).
Nhóm này cũng bao gồm những tên gọi được đặt mới như xã Hùng Sơn (ở biên giới Việt-Lào) cùng tên gọi nhiều làng cổ nổi tiếng trên địa bàn các xã mới hợp nhất, như xã Phú Thuận vừa là tên làng vừa là tên chùa, vừa là tên chợ, vừa là tên bến đò (Phú Thuận xã tự bi/ Bia chùa Phú Thuận được dựng vào năm Canh Ngọ 1630 niên hiệu Đức Long thứ 2, đời vua Lê Thần Tông), xã Việt An (nổi tiếng với lò chén Việt An gắn với thương hiệu Hiệu sách Việt Quảng), xã Hà Nha (từng là tên một bến đò rồi tên một cây cầu).
*
* *
Một trong những cách đặt tên đơn vị hành chính cấp xã từ nửa sau thập niên 1940 là tất cả các xã trên địa bàn huyện đều bắt đầu bằng từ tố đầu tiên của tên huyện. Trong số 94 địa danh hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng sau hợp nhất, vẫn có thể nhận ra cách đặt tên này qua tên các phường: Hòa Cường, Hòa Khánh, Hòa Xuân và xã Hòa Tiến (từng thuộc huyện Hòa Vang); các xã Tam Mỹ, Tam Anh, Tam Xuân và Tam Hải (từng thuộc huyện Tam Kỳ); các xã Thăng An, Thăng Trường, Thăng Điền và Thăng Phú (từng thuộc huyện Thăng Bình); các xã Trà Giáp, Trà Tân, Trà Đốc, Trà Tập, Trà Vân, Trà Linh, Trà Leng và Trà Liên (từng thuộc huyện Trà My); xã Duy Nghĩa (từng thuộc huyện Duy Xuyên); các xã Phước Trà, Phước Năng, Phước Chánh, Phước Thành và Phước Hiệp (từng thuộc huyện Phước Sơn); xã Quế Phước (từng thuộc huyện Quế Sơn).
Cũng có thể cảm nhận tinh thần “gánh theo tên đất tên làng trong mỗi chuyến di dân” (thơ Nguyễn Khoa Điềm) qua một số địa danh hành chính cấp xã ở Đà Nẵng như phường Hải Châu (có nguồn gốc từ tên làng Hải Châu ngoài Thanh Hóa và từng được nhà báo Võ Quí Huân - một trong bốn trí thức Việt kiều Pháp theo Bác Hồ về nước năm 1946 - lấy làm bút danh), hay như phường An Hải (Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại từng đặt tên cho một đơn vị quân đội phòng thủ Hà Tiên dưới quyền ông là đội quân An Hải); hay như xã Thu Bồn (được nhà thơ Hà Đức Trọng lấy làm bút danh); hay như xã Vu Gia (được nhà văn Phạm Ngọc Phúc lấy làm bút danh)…
Trên địa bàn một tỉnh/thành phố thì tên các đơn vị hành chính cấp xã không được trùng nhau, tối thiểu cũng được phân biệt bằng các từ chỉ phương hướng kèm theo. Tuy nhiên trong phạm vi cả nước vẫn có một số tên đơn vị hành chính cấp xã ở tỉnh/ thành phố này giống với tên đơn vị hành chính cấp xã ở tỉnh/thành phố khác. Chẳng hạn, nếu như thành phố Đà Nẵng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường An Sơn, phường Hòa Hương và xã Tam Ngọc thành phường mới có tên gọi là phường Hương Trà” (theo Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 năm 2025), thì thành phố Huế cũng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các phường Tứ Hạ, Hương Văn và Hương Vân thành phường mới có tên gọi là phường Hương Trà” (theo Nghị quyết số 1675/NQ-UBTVQH15 năm 2025).
Hay, nếu như thành phố Đà Nẵng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường An Phú, xã Tam Thanh và xã Tam Phú thành phường mới có tên gọi là phường Quảng Phú” (theo Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 năm 2025), thì
tỉnh Thanh Hóa cũng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các phường Quảng Hưng, Quảng Tâm, Quảng Thành, Quảng Đông, Quảng Thịnh, Quảng Cát và Quảng Phú thành phường mới có tên gọi là phường Quảng Phú” (theo Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 năm 2025); rồi tỉnh Đắk Lắk cũng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của thị trấn Quảng Phú, thị trấn Ea Pốk, xã Cư Suê và xã Quảng Tiến thành xã mới có tên gọi là xã Quảng Phú” (theo Nghị quyết số 1660/NQ-UBTVQH15 năm 2025)
và tỉnh Lâm Đồng cũng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Đức Xuyên, Đắk Nang và Quảng Phú thành xã mới có tên gọi là xã Quảng Phú” (theo Nghị quyết số 1671/NQ-UBTVQH15 năm 2025).
Hay, nếu như thành phố Đà Nẵng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các phường Phước Mỹ, An Hải Bắc và An Hải Nam thành phường mới có tên gọi là phường An Hải” (theo Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 năm 2025),
thì thành phố Hải Phòng cũng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường An Đồng, phường Hồng Thái, một phần diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Lê Lợi và phần còn lại của phường An Hải, phường Đồng Thái sau khi sắp xếp thành phường mới có tên gọi là phường An Hải” (theo Nghị quyết số 1669/NQ-UBTVQH15 năm 2025). Nếu như thành phố Đà Nẵng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Đại Lãnh, Đại Hưng và Đại Sơn thành xã mới có tên gọi là xã Thượng Đức” (theo Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 năm 2025), thì tỉnh Hà Tĩnh cũng “sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của các xã Đức Bồng, Đức Hương và Đức Liên thành xã mới có tên gọi là xã Thượng Đức”(theo Nghị quyết số 1665/NQ-UBTVQH15 năm 2025).
Có thể kể thêm: ở tỉnh An Giang sau hợp nhất cũng có xã Hội An và xã Tân Hiệp; tỉnh Lâm Đồng sau hợp nhất cũng có xã Đông Giang và xã Trà Tân; tỉnh Đắk Lắk sau hợp nhất cũng có xã Hòa Xuân; tỉnh Đồng Nai sau hợp nhất cũng có xã Xuân Phú; tỉnh Tây Ninh sau hợp nhất cũng có xã Thạnh Bình; tỉnh Đồng Tháp sau hợp nhất cũng có xã Hiệp Đức; tỉnh Gia Lai sau hợp nhất cũng có phường An Khê; thành phố Hà Nội có phường Tây Hồ; tỉnh Nghệ An có xã Hải Châu; tỉnh Thanh Hóa có xã Thăng Bình; và nữa và nữa - tất cả đều trùng tên với một số xã phường của thành phố Đà Nẵng hiện nay...
Những trùng lặp ấy không làm mờ đi giá trị của địa danh, trái lại còn cho thấy sự giao thoa lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng trong tiến trình hình thành không gian hành chính đương đại.
T.N.H
