Lịch sử nhân loại được chở trên lưng ngựa
Có nhiều đặc điểm, đức tính ở một con ngựa rất tốt cho tâm hồn con người: đẹp uyển chuyển nhưng tính khí thất thường; nó là không khí mang theo vệt lửa thuần khiết; những yếu tố tẻ nhạt không bao giờ xuất hiện trong nó dù nó đang trong trạng thái tĩnh lặng, kiên nhẫn, phục tùng… Nhưng nếu bạn chỉ nhìn thấy những vệt màu, tứ chi, bờm và đuôi của chúng, thì vẻ đẹp thực sự của một con ngựa vẫn còn nhiều ẩn giấu.
Ngựa có đặc điểm thông minh và chạy nhanh, người Mông Cổ có câu: Lịch sử nhân loại được chở trên lưng ngựa, nói cách khác, ở bất cứ nơi nào con người để lại dấu chân trong hành trình dài từ man rợ đến văn minh, chúng ta sẽ tìm thấy vó ngựa trong đó.
Mối liên hệ gần gũi giữa ngựa với người trong cuộc sống ngày càng phát triển, gắn bó, đa dạng. Chính vì vậy, sự tìm hiểu, nhìn nhận hay đánh giá toàn diện về ngựa ở những giá trị vật chất và tinh thần đều trở thành những câu chuyện thú vị. Tục ngữ Ả Rập có câu Ngọn gió thiên đường là thứ thổi giữa hai tai ngựa - ngụ ý ngựa là thực thể tạo hóa ban cho loài người để tận hưởng tự do, tiện ích cả về vật chất lẫn tinh thần. Trên đồng ruộng, ngựa cho sức kéo, hiệu quả không thua gì trâu bò. Trên chiến trường, ngựa là phương tiện phục vụ đắc lực cho trận mạc. Trong du lịch, ngựa phục vụ cho du khách - ngựa làm cho phong cảnh trở nên đẹp hơn.
Vậy nên ngựa được tôn vinh và trở thành biểu tượng của sức mạnh, sự dũng cảm, vẻ đẹp, thông tuệ, hùng hậu. Thậm chí ngựa như vị thần hiện thân của may mắn, hạnh phúc hay gắn liền với các linh vật tôn giáo. Chúa Jesus khi du hành thường cưỡi ngựa màu trắng, tay phải cầm chiếc gậy quyền lực màu đen. Thần Kalki trong Ấn Độ giáo biểu trưng cho tương lai trong hình ảnh một con ngựa. Thánh Mohamet trong Hồi giáo lúc giáng trần cưỡi bạch mã. Đức Thích Ca khi sự giác ngộ nhập niết bàn thì cưỡi ngựa trắng và cuối cùng đã hóa thân vào con ngựa của ngài…
Ở trạng thái tuyệt vời nhất, người cưỡi ngựa và ngựa được kết nối không phải bằng yên cương, mà bằng sự tin tưởng. Hình ảnh những chú ngựa đang trong tư thế chạy hoặc có người cưỡi luôn là biểu tượng đẹp trong phong thủy, tạo hình, hội họa… cả về tinh thần lẫn hình thức vì mọi chi tiết vẻ ngoài tạo hóa ban cho ngựa đều gợi cảm hứng thẩm mỹ. Thậm chí tiếng vó ngựa đã gợi cảm xúc cho Will Ogilvie, nhà thơ Scotland. Ông viết: Tiếng vó ngựa/ Thứ âm nhạc mê hoặc ngọt ngào/ Từ bàn chân bọc sắt gõ trên mặt đất/ Không lời thì thầm tình yêu nào/ không tiếng chim hót nào/ Khiến tôi lay động nhiều như tiếng vó ngựa…
* *
*
Hình ảnh ngựa như một ẩn dụ nghệ thuật để nói về con người và mọi mặt cuộc sống. Trong chiến trận: Thiên binh vạn mã, Da ngựa bọc thây… Biểu trưng cho ý nghĩa nhân văn: Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ - nói về tình đoàn kết, chia sẻ giữa những người trong cùng một cộng đồng. Thẳng ruột ngựa - nói về tính thẳng thắn của con người. Đường dài hay sức ngựa - có thể thấy được những phẩm chất của người nào đó qua một thời gian dài tiếp xúc thường xuyên. Lên xe, xuống ngựa - nói về cuộc sống xa hoa, phú quý. Nhứt ngôn ký xuất tứ mã nan truy - nhắc nhở trách nhiệm với lời nói của mình…
Ngựa được dùng với hàm ý phê phán: Ngựa hay có tật - muốn nói những người có tài thường có những tật xấu (lắm tài nhiều tật). Ngựa non háu đá - chỉ những người trẻ tuổi thường có tính cách hung hăng, bốc đồng, thiếu chín chắn. Ngựa quen đường cũ - muốn nói người ta không dễ dàng bỏ được một thói quen xấu (chứng nào tật ấy). Ngưu tầm ngưu mã tầm mã - chỉ những kẻ xấu thường tập hợp lại, tìm đến nhau. Đầu trâu mặt ngựa - ám chỉ những kẻ hung hãn bất lương. Được đầu voi đòi đầu ngựa - phê phán những kẻ tham lam quá mức. Ngựa bất kham - nói về những người ngang bướng không ai trị nổi. Lông bông như ngựa chạy đường quai - chỉ những người làm việc không có mục đích. Chỉ sự ghen đua lố bịch thì có câu Ngựa lồng, cóc cũng lồng...
Ngựa được dùng để so sánh với những trạng thái, hoàn cảnh: Gái có chồng như ngựa có cương - gái có chồng thì không còn tự do nữa. Thân trâu ngựa - chỉ cuộc sống khổ cực của kẻ nô lệ. Tâm viên ý mã - tâm ý con người luôn bất định như vượn nhảy, ngựa chạy. Hàm chó vó ngựa - để chỉ những vị trí nguy hiểm cần đề phòng. Ngựa chạy tên bay - chỉ thời gian trôi nhanh như bóng câu qua cửa sổ...
Ở nhiều quốc gia khác cũng có không ít câu ngạn ngữ dùng hình ảnh của ngựa: Ngựa bốn vó vẫn cứ bị vấp ngã (Nga); Biết ngựa qua bước đi, biết người qua giao thiệp (Nhật); Xe ngựa nghỉ ngơi vào mùa đông, xe trượt tuyết nghỉ ngơi vào mùa hè, còn ngựa thì không bao giờ (Yiddish)…
Cơ sở để hình thành ý nghĩa từ con ngựa rõ ràng là có liên quan mật thiết đến một số đặc điểm, đặc tính của loài vật này, qua đó có thể nói dân gian rất tài tình khi dùng con ngựa để phản ánh chân thực và sinh động cuộc sống, tính cách của con người. Từ con vật rất gần gũi này, người xưa đã đem lại cho chúng ta nhiều liên hệ vừa cụ thể vừa khái quát trong đủ các trạng thái cảm xúc và nhận thức: trữ tình, hiện thực, châm biếm, phê phán, ca ngợi… thông qua nhiều hình thức thể loại văn bản: tục ngữ, thành ngữ, ca dao, thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười, ngụ ngôn…
Từ con ngựa trong tự nhiên đến con ngựa trong đời sống của người là một sự phát triển “ngựa - người” như câu nói: Con người không chỉ biết cưỡi ngựa mà còn phải biết cách ngã ngựa; nhưng cũng có khi là “người - ngựa” như cách nói bi hài: Người tốt bị lừa gạt, ngựa tốt bị cưỡi.
Việc của người đối với ngựa là yêu quý và chăm sóc nó: thiếu một chiếc đinh là mất chiếc móng ngựa; thiếu một chiếc móng ngựa mà mất con ngựa; và thiếu một con ngựa là mất người cưỡi ngựa; và con người thất bại chỉ vì thiếu quan tâm đến điều nhỏ nhất cho con ngựa.
Và chúng ta hãy đặt tay lên lưng ngựa và đặt trái tim mình vào lòng bàn tay khi đến với chúng.
M.N
