Về Thăng Bình nghe đối...
Cho chữ. Ảnh NGUYỄN ĐIỆN NGỌC
Chơi câu đối, dùng câu đối trong giao tiếp, ứng xử, sinh hoạt, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên đán, là một nét văn hóa đặc sắc của dân tộc. Tết đến, người ta thường chọn những câu đối hàm súc, viết bằng mực Tàu trên giấy đỏ để trang trí nhà cửa, qua đó gửi gắm lời chúc mừng năm mới đến ông bà, cha mẹ và những người thân quý của mình, hoặc để bày tỏ ước nguyện, cầu mong, thể hiện niềm tin vào một năm mới tốt đẹp, vạn sự như ý. Ví như các đôi câu đối Thiên thiêm tuế nguyệt nhân thiêm thọ/ Xuân mãn càn khôn phúc mãn đường (Trời thêm năm tháng, người thêm thọ/ Xuân khắp đất trời, phúc khắp nhà); Én bay ngoài ngõ xuân hạnh phúc/ Hoa nở trong nhà tết an khang.
Ngày nay, thời đại số hóa, cảnh ông đồ cho chữ, viết câu đối Tết Bày mực Tàu giấy đỏ/ Bên phố đông người qua (Ông đồ - Vũ Đình Liên) không còn nữa. Thế nhưng, đâu đó trong cuộc sống bận rộn, câu đối vẫn còn có sức sống riêng. Ví như ở huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cũ, quê hương của danh sĩ, danh thần Hà Đình Nguyễn Thuật.
Cụ Nguyễn Thuật (1842-1911) người làng Hà Lam, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, trấn Quảng Nam (nay là xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng) là người “có nhiều thành tựu với mảng câu đối phúng điếu các anh hùng, danh sĩ, quan chức đồng liêu, người thân, tri kỷ. Giá trị văn chương của câu đối của cụ cũng được giới văn chương đánh giá là tuyệt hảo” (Hà Đình Nguyễn Thuật, một con người của văn chương, nghệ thuật - Phùng Tấn Đông). Ông có nhiều câu đối được xem là “mẫu mực”, như: Nhơn thích lạc dao phong vật mỹ/ Xuân hồi đại địa tuế hoa tân (Người vui thích gió đồng nội cái gì cũng đẹp đẽ/ Xuân về tết đến, hoa nở sáng lại đất bao la); Nhơn tại xuân đài diên tuế nguyệt/ Thế tư đức thọ phước nhi tôn (Người sống trên đền đài, mùa xuân kéo dài năm tháng/ Từng đời lan mãi cây đức hạnh là phước của cháu con).
Tâm đắc với tiền nhân, ôn cố tri tân, nhiều người Thăng Bình cũng đã miệt mài chơi câu đối. Cụ Lương Bá Thiệu (1915-2007), quê ở xã Bình Giang, huyện Thăng Bình (nay là xã Thăng An, thành phố Đà Nẵng), cán bộ lão thành cách mạng, có đôi câu đối để răn dạy con cháu rất hay, được nhiều người thuộc và truyền tụng: Gia phong nho nhã mỹ cảnh hương/ Quốc tộ thái hòa hưng thiện tục (Nếp nhà thâm hậu đẹp quê hương/ Vận nước yên bình, dựng nên thói tốt). Nhạc sĩ Phan Văn Minh, hiện sống tại xã Thăng Bình, hội viên Hội Âm nhạc thành phố Đà Nẵng, cũng là người có nhiều câu đối hay. Trong đó, câu đối sau đây của ông được nhiều tộc họ tham khảo, sử dụng để răn dạy con cháu chung quanh chuyện tán dương công đức, tri ân tổ tiên, tiền bối: Tiên tổ ngàn năm linh hiển/ Tử tôn vạn thuở hiếu hòa. Một người khác, cũng ở xã Thăng Bình, là nhà giáo Lê Bích, cũng có nhiều câu đối hay, được nhiều người truyền tụng, ví như câu Thuở hồng hoang tiền bối góp công lập ấp/ Thời hiện đại hậu sinh chung sức xây làng.
Ngoài những câu đối “nghiêm cẩn, mực thước”, trong dân gian Thăng Bình còn truyền tụng nhiều câu đối có tính bông đùa nhưng rất thú vị, thể hiện sự thông minh, hóm hỉnh của người chơi đối. Ví như vế xuất “tả” việc quét ngõ: Chổi rang khô quét lá khô rang, được đối lại là Cây thắm tươi nở hoa tươi thắm. Vế xuất tả việc ngắm cảnh: Ngắm nước non bên chùa Non Nước, đối lại: Sống an bình trong xã Bình An. Vào bàn ăn, thấy món cá mó có ngay vế xuất: Có má được ăn cá mó, hoặc tương tự, thấy cá bò thì... Có bà được ăn cá bò. Đặc biệt, vào dịp đón năm mới, các vế đối thường được xuất ra nhiều hơn. Năm Tý: Đón Canh Tý thử tý tửu (“thử”: chuột, “tý”: chỉ một lượng nhỏ và cũng có nghĩa là chuột). Năm Mão: Chào Kỷ Mão cảo thơm, cơm thảo (“kỷ mão” nói lái thành “cảo mỹ”, có thể hiểu như “cảo thơm”). Năm Dậu: Tết Quý Dậu chưng chậu mồng gà. Năm Thìn: Xuân Giáp Thìn, ăn Đào Tiên, xem múa Rồng, vui Thăng Long khai hội”...
Phát huy truyền thống quê hương, trong dân gian cũng xuất hiện nhiều vế đối, câu đối phản ánh sự đổi mới, sáng tạo, khát vọng phát triển trên mảnh đất “ơn trọng nghĩa dày” xứ Quảng: Dân chủ, kỷ cương, đoàn kết, sáng tạo/ Đổi mới, phát triển, hạnh phúc, văn minh; Tết đến trăm hoa khoe hương đất/ Xuân về vạn lộc ngát tình quê; Quả ngọt hoa thơm lan khắp nẻo/ Tình thâm, nghĩa trọng tỏa muôn nơi...
Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại bận rộn và hối hả hơn rất nhiều, nhưng câu đối - nhất là câu đối Tết, vẫn được lưu truyền, được nhân lên với vẻ đẹp, với sức sống riêng. Mong rằng, câu đối - tinh hoa của tinh hoa chữ nghĩa - sẽ mãi được trân trọng lưu giữ, truyền đời, góp phần tô đậm thêm ý nghĩa của cuộc sống ngày càng phồn vinh, hạnh phúc.
P.T.C
